علوم پایه پزشکی نخستین بخش آموزش پزشکی عمومی است و درس‌هایی مانند علوم تشریح، فیزیولوژی، بیوشیمی، میکروب‌شناسی و ایمنی‌شناسی را در بر می‌گیرد. در شروع این دوره، چالش فقط زیادبودن مطالب نیست؛ دانشجو باید بفهمد کدام منبع را مبنا قرار دهد، هر درس را چطور بخواند و با حجمی که از دبیرستان بسیار بیشتر است چطور کنار بیاید. در این راهنما، درس‌ها و واحدهای دوره و چند راهکار عملی برای مطالعه را بررسی می‌کنیم.
علوم پایه پزشکی شامل چه درس‌هایی است؟
ترتیب و نحوه ارائه درس‌ها ممکن است با توجه به برنامه آموزشی و دانشگاه تفاوت‌هایی داشته باشد، اما دانشجویان پزشکی معمولاً با این گروه‌ها روبه‌رو می‌شوند:
- علوم تشریح: آناتومی، بافت‌شناسی و جنین‌شناسی
- فیزیولوژی: عملکرد طبیعی سلول‌ها، بافت‌ها و دستگاه‌های بدن
- بیوشیمی پزشکی: مولکول‌های زیستی، واکنش‌ها و مسیرهای متابولیک
- میکروب‌شناسی و مباحث مرتبط: باکتری‌شناسی، ویروس‌شناسی، انگل‌شناسی و قارچ‌شناسی
- ایمنی‌شناسی: اجزای سیستم ایمنی و نحوه ایجاد پاسخ‌های ایمنی
- پاتولوژی عمومی: تغییرات سلولی و بافتی و ارتباط آن‌ها با بیماری
- دروس مکمل: از جمله آمار و روش تحقیق، پزشکی اجتماعی، زبان تخصصی، اخلاق پزشکی و دروس عمومی مرتبط
تعداد واحدهای علوم پایه و شرایط آزمون جامع
در آیین‌نامه آموزشی پزشکی، شرط شرکت در امتحان جامع علوم پایه که در پایان این دوره قرار دارد، گذراندن و قبولی در حداقل ۴۶٫۵ واحد از درس‌های علوم پایه (شامل علوم تشریح، فیزیولوژی، بیوشیمی، باکتری‌شناسی، انگل‌شناسی، قارچ‌شناسی، ویروس‌شناسی، ایمنی‌شناسی، اصول خدمات سلامت، اصول اپیدمیولوژی و زبان تخصصی) و حداقل ۶ واحد از درس‌های عمومی (اندیشه اسلامی، انقلاب اسلامی و زبان انگلیسی) است. همچنین، دانشجو باید حداقل میانگین کل ۱۲ را از مجموع این دروس کسب کرده باشد.
برای شرایط شرکت، نحوه برگزاری و آمادگی آزمون می‌توانید راهنمای آزمون علوم پایه پزشکی و دندانپزشکی را ببینید.
روش مطالعه علوم پایه برای هر درس
آناتومی: متن را همراه تصویر بخوانید
در آناتومی، نام ساختار به‌تنهایی کافی نیست؛ موقعیت و ارتباط فضایی آن هم اهمیت دارد. هنگام مطالعه هر ناحیه، متن جزوه را کنار تصویر همان بخش از اطلس یا منبع آموزشی قرار دهید. اگر بین چند ساختار مشابه اشتباه می‌کنید، همان‌ها را کنار هم بررسی کنید؛ لازم نیست برای هر مطلب، تمام جزئیات کتاب را به یک خلاصه منتقل کنید.
اگر درس یا آزمون عملی با شناسایی ساختار روی تصویر، اطلس یا مولاژ همراه است، تمرین را هم تا حد امکان به همان شکل انجام دهید. برای آمادگی امتحان، بخش‌هایی را که در تدریس، اهداف درس یا سؤال‌های دوره‌های قبل پررنگ‌اند در اولویت بگذارید.
فیزیولوژی: مسیر تغییرات را دنبال کنید
در فیزیولوژی، نکته اصلی معمولاً رابطه میان اجزای یک سازوکار است. مثلاً فقط حفظ‌کردن نام یک هورمون یا اثر آن کافی نیست؛ باید روشن باشد چه چیزی ترشحش را تغییر می‌دهد و اثر بعدی آن چیست. برای مکانیسم‌های چندمرحله‌ای، چند پیکان کوتاه روی کاغذ می‌تواند از رونویسی دوباره متن کاربردی‌تر باشد.
لازم نیست برای تمام فصل‌ها خلاصه بنویسید. از این روش برای مسیرهایی استفاده کنید که مراحلشان به هم وابسته‌اند یا با جابه‌جایی یک عامل، نتیجه تغییر می‌کند. سپس با حل چند سؤال مربوط به همان مبحث ببینید کدام رابطه هنوز برایتان روشن نیست.
بیوشیمی: مسیرهای مهم را از جزئیات پراکنده جدا کنید
در بیوشیمی، دیدن تصویر کلی مسیرهای متابولیک پیش از تمرکز روی نام آنزیم‌ها و جزئیات، فهم مطلب را آسان‌تر می‌کند. از شکل کتاب یا جزوه شروع کنید و مشخص کنید مسیر از کجا وارد می‌شود، محصول اصلی چیست و کدام مرحله‌های تنظیمی یا نکته‌های مورد تأکید درس اهمیت دارند.
لازم نیست تمام مسیرها را با یک میزان جزئیات بازنویسی کنید. برای امتحان دانشگاه، تأکید تدریس و منبع اصلی را معیار قرار دهید و برای بخش‌هایی که مسیرها با هم اشتباه می‌شوند، از یک خلاصه کوتاه یا جدول مقایسه‌ای استفاده کنید. اگر مسیر در جزوه به‌خوبی توضیح داده شده، ساخت دوباره یک نمودار کامل احتمالا ارزش زمانی ندارد.
میکروب‌شناسی: تفاوت‌ها را کنار هم ببینید
در میکروب‌شناسی، وقتی ویژگی چند ارگانیسم شبیه است، خواندن هرکدام در صفحه‌ای جدا ممکن است باعث جابه‌جایی نکات شود. برای گروه‌هایی که مرتب با هم اشتباه می‌شوند، یک جدول کوچک بسازید و ستون‌ها را بر اساس نیاز درس انتخاب کنید؛ مثلاً ویژگی شاخص، راه انتقال، بیماری مهم، روش تشخیص یا تفاوت افتراقی.
جدول را فقط با اطلاعاتی پر کنید که برای مقایسه لازم‌اند. اگر هدف مرور یک ارگانیسم به‌تنهایی است، همان ساختار منبع کافی است و ضرورتی ندارد از هر مبحث جدول جداگانه بسازید.
ایمنی‌شناسی: اصطلاح‌ها را در ارتباط با فرایند یاد بگیرید
سلول‌ها، گیرنده‌ها و میانجی‌های متعدد ایمنی‌شناسی اگر فقط به شکل فهرستی خوانده شوند، ممکن است با هم قاطی شوند. برای مسیرهای مهم، ترتیب کلی محرک، سلول‌های درگیر، پیام‌رسان و پاسخ نهایی را از شکل جزوه یا درس استخراج کنید. اگر دو مسیر شباهت دارند، تفاوت اصلی آن‌ها را در چند خط یا جدول مشخص کنید؛ لازم نیست تمام اصطلاح‌ها را به یک نقشه بزرگ تبدیل کنید.
پاتولوژی: یافته را به تغییر بافتی مربوط کنید
در پاتولوژی، توضیح نوشتاری و تصویر باید در کنار هم فهمیده شوند. هنگام خواندن یک مبحث، به یافته‌های بافتی یا تصویری‌ای توجه کنید که در جزوه برای آن بیماری آمده و ارتباط آن‌ها را با تغییر ایجادشده در بافت بررسی کنید. اگر چند بیماری یافته‌های مشابه دارند، مقایسه کوتاه ویژگی‌های افتراقی مفیدتر از چندین بار روخوانی تعریف‌ها است.
برای هر درس چند منبع لازم است؟
شروع هم‌زمان چند کتاب مرجع، جزوه، ویدئو و منبع تستی می‌تواند زمان را صرف جابه‌جایی میان منابع کند. برای شروع، منبعی را که تدریس و امتحان بر اساس آن پیش می‌رود مشخص کنید؛ معمولاً جزوه یا اسلاید استاد در کنار منبع اصلی درس نقطه شروع قابل‌قبولی است. منبع دیگر را وقتی اضافه کنید که بخشی از مطلب با منبع فعلی روشن نشده یا به تمرین بیشتری نیاز دارید.
| نوع منبع | کاربرد معمول |
| جزوه و اسلاید استاد | دنبال‌کردن محتوای تدریس و نکته‌های مرتبط با امتحان دانشگاه |
| کتاب یا منبع اصلی | فهم توضیحات کامل‌تر و مراجعه به بخش‌های مبهم |
| ویدئو یا منبع تکمیلی | کمک به فهم یک مبحث مشخص که با منبع فعلی روشن نشده است |
| تست و نمونه سؤال | آشنایی با نحوه طرح سؤال و پیدا کردن بخش‌هایی که هنوز خوب فهمیده نشده‌اند |
جزوه استاد، کتاب رفرنس یا درسنامه؟
انتخاب منبع به هدف مطالعه و نحوه تدریس هر درس بستگی دارد. اگر استاد از اسلاید یا جزوه مشخصی سؤال می‌دهد، همان منبع را در اولویت قرار دهید؛ اما برای آزمون علوم پایه، ممکن است لازم باشد بعضی مباحث را فراتر از جزوه کلاس بخوانید. از طرفی، مطالعه کامل کتاب‌های رفرنس برای همه درس‌ها و مباحث اصلا شدنی نیست. بهتر است یاد بگیرید کدام بخش‌های هر درس ارزش رفرنس‌خوانی دارند؛ اگر بتوانید حتی یک مبحث مهم را با مراجعه هدفمند به رفرنس عمیق‌تر یاد بگیرید، می‌تواند بسیار مفید باشد. بعلاوه لازم نیست از ابتدا تا انتهای کتاب پیش بروید؛ گاهی خواندن چند صفحه برای روشن‌شدن یک مفهوم یا تکمیل نکات جزوه کافی است.
برای درسنامه هم بهتر است یک منبع مشخص و متناسب با زمان و سطح خودتان انتخاب کنید و مدام بین چند جزوه و کتاب جابه‌جا نشوید. جزوه استاد، درسنامه و رفرنس قرار نیست الزاماً جای یکدیگر را بگیرند: می‌توانید از یک درسنامه برای پیشبرد مطالعه استفاده کنید، جزوه را برای نکات مورد تأکید استاد نگه دارید و هنگام برخورد با مبحثی مهم یا نامفهوم به رفرنس مراجعه کنید. تست‌های هر مبحث هم کمک می‌کنند بفهمید کدام قسمت‌ها را خوب یاد گرفته‌اید و کجا به مطالعه بیشتری نیاز دارید؛ لازم نیست تست‌زدن را تا پایان مطالعه همه منابع عقب بیندازید. اگر در انتخاب منبع یک درس تردید دارید، از دانشجویان ترم‌های بالاتر درباره شیوه سؤال‌دادن استاد و منابعی که واقعاً برای آن درس استفاده کرده‌اند بپرسید.
برای دانستن منابع هر درس، مقاله «بهترین منابع علوم پایه پزشکی» را ببینید.
نمره قبولی دروس و قوانین مهم آموزشی در علوم پایه
نمره قبولی: حداقل نمره قبولی برای درس‌های پایه (علوم تشریح، فیزیولوژی، بیوشیمی، باکتری‌شناسی، انگل‌شناسی، قارچ‌شناسی، ویروس‌شناسی، ایمنی‌شناسی، اصول خدمات سلامت، اصول اپیدمیولوژی و زبان تخصصی) و دروس عمومی ۱۰ است. اگر دانشجویی در یک درس نمره قبولی نگیرد، باید در اولین فرصت ممکن آن را مجدداً انتخاب و تکرار کند.
تعداد دفعات مجاز امتحان جامع: شرکت در امتحان جامع علوم پایه حداکثر ۳ نوبت مجاز است و غیبت غیرموجه در آزمون نیز به منزله یک نوبت شرکت محسوب می‌شود.
قوانین مشروطی: میانگین نمرات شما در هیچ‌کدام از نیمسال‌های علوم پایه نباید کمتر از ۱۲ باشد؛ در غیر این صورت ترم بعد مشروط خواهید بود. تکرار مشروطی (۳ نیمسال متوالی یا ۴ نیمسال متناوب) می‌تواند محرومیت از تحصیل در رشته پزشکی را به دنبال داشته باشد.
از ترم اول پزشکی چطور درس بخوانیم؟
در ماه‌های اول، بیشتر دانشجوها هنوز در حال پیدا کردن روشی هستند که با حجم درس‌ها و وقت واقعی‌شان جور دربیاید. لازم نیست از همان ابتدا برنامه‌ای پر از مرورهای زمان‌بندی‌شده یا ابزارهای مختلف طراحی کنید. اولویت عملی این است که درس‌ها تا حد ممکن برای آخر ترم تلنبار نشوند و بفهمید کدام روش برای هر درس کارآمدتر است.
- تا حد امکان با درس‌های جاری پیش بروید. قرار نیست هر روز همه مطالب را کامل کنید؛ همین که نگذارید همه درس‌ها برای هفته امتحان بمانند، فشار پایان ترم را کمتر می‌کند.
- برای هر درس از روش متناسب استفاده کنید. در آناتومی، تصویر کنار متن؛ در فیزیولوژی، دنبال‌کردن رابطه‌ها؛ و در میکروب‌شناسی، مقایسه نکات شبیه به هم ممکن است مفیدتر از یک روش ثابت برای همه درس‌ها باشد.
- تست را فقط به روزهای آخر موکول نکنید. وقتی یک مبحث را خواندید، چند سؤال مرتبط می‌تواند روشن کند که سؤال‌ها روی کدام جزئیات یا رابطه‌ها تأکید دارند. لازم نیست از ترم اول حجم بزرگی از تست‌های جامع حل کنید.
- اگر نکته‌ای را فراموش کردید، مرور کوتاه را به زمان نامعلوم موکول نکنید. گاهی نگاه دوباره به هایلایت مرتبط، خلاصه منتشرشده یا مایند مپ همان مبحث کافی است تا جای نکته در ذهنتان روشن شود؛ اگر هنوز مبهم بود، به همان بخش منبع مطالعاتی‌تان برگردید.
مدوفست، بانک رایگان سوالات آزمون های پزشکی و دندان پزشکی 
اگر از درس‌ها عقب افتادیم، از کجا دوباره شروع کنیم؟
عقب‌افتادن از چند جلسه به این معنی نیست که باید همه چیز را رها کنید و از هفته اول دوباره شروع کنید. اگر درس‌های جدید همچنان ادامه دارند، کنارگذاشتن آن‌ها برای جبران کامل گذشته ممکن است عقب‌افتادگی را بیشتر کند. در عوض، تلاش کنید دوباره با درس جاری همراه شوید و مباحث قبلی را به‌ترتیب نیاز برگردانید.
اگر مطلب عقب‌افتاده پیش‌نیاز مبحث فعلی است یا در ارزیابی نزدیک نقش مهمی دارد، اول همان بخش را تا حد لازم جبران کنید. اگر مبحثی مستقل است و نبودنش مانع فهم درس‌های جدید نمی‌شود، می‌توانید موقتاً آن را کنار بگذارید و بعد از سبک‌ترشدن فشار برگردید. در صورت تردید، از استاد یا دانشجوی سال بالاتر بپرسید کدام بخش‌ها برای فهم ادامه درس ضروری‌ترند.
لازم نیست عقب‌افتادگی را یک‌جا جبران کنید یا برای هر روز یک برنامه بی‌نقص بسازید. یک قدم کوچک و مشخص، مثل همراه‌شدن با مبحث فعلی و کنارگذاشتن منابع اضافی، بهتر از تلاش برای کامل‌کردن هم‌زمان همه فصل‌های عقب‌مانده است. هدف، برگشتن تدریجی به مسیر است، نه رسیدن فوری به وضعیتی که هیچ مبحثی عقب نیست.
لازم است از همان ترم اول همه جزئیات را حفظ کنیم؟
در علوم پایه حجم اطلاعات جدید زیاد است و طبیعی است که پس از یک بار خواندن، همه جزئیات در ذهن نمانند. در مطالعه اول، روی فهم چارچوب مطلب و نکته‌هایی تمرکز کنید که برای ادامه مبحث ضروری‌اند؛ جزئیات مهم را طبق منبع و تأکیدهای درس یاد بگیرید و بخش‌هایی را که هنوز جا نیفتاده‌اند مشخص کنید تا هنگام تست یا مطالعه بعدی به آن‌ها برگردید.
نکته‌های واقعاً بنیادی در ادامه پزشکی دوباره مطرح می‌شوند؛ در فیزیوپاتولوژی و درس‌های بالینی بارها به ساختار بدن، سازوکارهای فیزیولوژیک، مکانیسم بیماری و عملکرد داروها برمی‌گردید. این به معنی بی‌اهمیت‌بودن علوم پایه نیست، بلکه یعنی یادگیری در این دوره یک فرایند تدریجی است و لازم نیست انتظار داشته باشید پس از یک بار مطالعه، همه چیز را برای همیشه به یاد بسپارید.
سوالات متداول درباره دوره علوم پایه پزشکی
علوم پایه پزشکی شامل چه درس‌هایی است؟
از ترم اول روزی چند ساعت باید درس بخوانیم؟
برای هر درس باید هم جزوه را بخوانیم هم رفرنس را؟
اگر یک بار درس را بخوانیم و بعد بیشتر مطالب فراموش شود، یعنی روش مطالعه‌مان اشتباه است؟
آیا از ترم اول باید تست آزمون جامع علوم پایه بزنیم؟
اگر از درس‌ها عقب افتادیم، بهتر است اول عقب‌مانده‌ها را تمام کنیم یا با کلاس جلو برویم؟
نظرات کاربران (2)
بعضی فصل‌ها رو می‌خونم ولی چند روز بعد انگار چیزی یادم نیست دیوونه م کرده باید چیکار کنم؟
ترم اولم و حجم درس‌ها خیلی بیشتر از چیزیه که انتظار داشتم. نیازه از همین اول همه رفرنس‌ها رو بخونم؟
ارسال کامنت جدید